Barani Afrika, dhana ya universality au universalism imekuwa moja ya mawazo yenye nguvu kubwa — na yenye utata mkubwa — katika siasa za kisasa. Kwa msingi wake, universality inamaanisha kwamba haki, huduma, ulinzi na fursa fulani zinapaswa kutolewa kwa kila mwananchi kwa usawa bila kujali kabila, tabaka la kijamii, dini, jinsia au msimamo wa kisiasa. Ni imani kwamba kila binadamu anastahili heshima sawa, upatikanaji sawa wa huduma, na kutendewa kwa usawa mbele ya dola.
Kwa nadharia, universality huahidi jamii yenye haki. Lakini katika uhalisia, siasa za Afrika zimekuwa zikihangaika kuoanisha ndoto hiyo na changamoto za ufisadi, ukabila, ukosefu wa usawa wa kiuchumi, pamoja na taasisi dhaifu za serikali. Leo hii, mgongano huo unaonekana wazi zaidi nchini Kenya, ambapo mjadala kuhusu Universal Health Coverage (UHC), ushuru, utawala bora na haki za kikatiba umegeuka kuwa mwamko mpana wa kisiasa unaoongozwa kwa kiasi kikubwa na vijana wa Gen Z.
Kuibuka kwa ufahamu huu mpya wa kiraia huenda kukawa moja ya mabadiliko makubwa zaidi ya kiitikadi katika siasa za Afrika tangu uhuru.
Universality ya kijamii inategemea misingi kadhaa muhimu. Kwanza ni upatikanaji sawa wa huduma, ambapo kila mwananchi anapaswa kupata huduma za umma kama afya, elimu, haki na usalama kwa usawa. Pili ni ujumuishaji, ambapo hakuna anayepaswa kutengwa kwa misingi ya kabila, utajiri, dini au hadhi ya kijamii. Tatu ni heshima ya utu wa binadamu, inayotambua kwamba haki za msingi ni za kila mtu sawa. Mwisho ni wajibu wa pamoja, ambapo jamii huona ustawi wa wananchi wote kama jukumu la kitaifa badala ya upendeleo wa watu wachache wenye nguvu.
Katika mifumo ya kidemokrasia, universalism huonekana kupitia huduma za afya kwa wote, elimu ya bure, mipango ya ulinzi wa kijamii na haki za kikatiba za binadamu. Falsafa hii huamini kwamba taifa huwa imara zaidi pale kila mwananchi anapopata ulinzi na fursa za msingi.
Hata hivyo, utekelezaji wa universality unahitaji taasisi imara, mifumo madhubuti ya kodi, uaminifu wa kisiasa na uwajibikaji wa serikali — mambo ambayo mataifa mengi ya Afrika bado yanapambana nayo.
Katika sehemu nyingi za Afrika, serikali hutangaza hadharani kuwa zinaunga mkono haki za wote, lakini kwa vitendo zinaendesha mifumo yenye ukosefu mkubwa wa usawa. Katiba nyingi zinatoa haki ya afya, elimu na usawa mbele ya sheria, lakini upatikanaji wa huduma bora bado hutegemea uwezo wa kifedha na mahusiano ya kisiasa.
Hali hii imezalisha kile ambacho wachambuzi wengi wanakiita “universalism ya kuchagua”.
Katika nchi nyingi, viongozi wa kisiasa na matajiri hutegemea hospitali za binafsi za gharama kubwa, shule za kifahari na huduma za afya nje ya nchi, huku wananchi wa kawaida wakitegemea taasisi za umma zisizo na fedha na zenye changamoto nyingi. Hivyo basi, ahadi za universalism hubaki zaidi katika hotuba za kisiasa kuliko katika maisha ya kila siku.
Changamoto kubwa ni ya kiuchumi. Mataifa mengi ya Afrika yana mifumo midogo ya kodi, sekta kubwa isiyo rasmi, madeni makubwa ya umma na utegemezi wa misaada ya wafadhili. Matokeo yake, serikali nyingi hukosa uwezo wa kufadhili mifumo ya kweli ya huduma za kijamii kwa wote.
Licha ya changamoto hizo, baadhi ya nchi zimeonyesha kuwa maendeleo yanawezekana. Rwanda, kwa mfano, imepata sifa kimataifa kupitia mfumo wake wa bima ya afya wa Mutuelles de Santé, ambao umefanikiwa kufikia kiwango kikubwa cha wananchi. Ingawa mfumo huo si mkamilifu, umeonekana kama mfano mmoja bora wa universalism inayofanya kazi barani Afrika.
Hata hivyo, mjadala huu unabaki kuwa wa kisiasa sana: Je, serikali zinapaswa kuongeza kodi kwa nguvu ili kufadhili huduma za wote, au zinapaswa kwanza kuondoa ufisadi na matumizi mabaya kabla ya kudai wananchi wajitolee zaidi?
Swali hilo ndilo sasa limekuwa kitovu cha siasa za Kenya.
Chini ya Rais William Ruto, Kenya imeanza moja ya juhudi kubwa zaidi za kuanzisha huduma ya afya kwa wote kupitia Social Health Authority (SHA), inayojulikana zaidi kama Taifa Care.
Serikali inaeleza Taifa Care kama utekelezaji wa Kifungu cha 43 cha Katiba ya Kenya, kinachohakikisha kila mwananchi ana haki ya kupata huduma za afya. Wanaounga mkono mpango huo wanaamini kwamba universality haiwezi kufanikiwa isipokuwa wananchi wote wachangie katika mfuko mmoja wa kitaifa unaoweza kuwasaidia matajiri na maskini kwa pamoja.
Serikali imeonyesha mafanikio kadhaa:
Kwa mtazamo wa serikali, mageuzi haya ni hatua ya kihistoria kuelekea jamii yenye usawa ambapo afya si biashara bali haki ya kikatiba.
Lakini utekelezaji wa mfumo huo umeibua hasira kubwa ya umma na upinzani wa kisiasa.
Chanzo kikubwa cha utata ni makato ya lazima ya asilimia 2.75 ya mshahara kwa ajili ya kufadhili mfumo huo. Wakosoaji wanasema mfumo huo unaongeza mzigo mkubwa kwa wafanyakazi ambao tayari wanakabiliwa na gharama kubwa za maisha, ukosefu wa ajira na ongezeko la kodi.
Wakenya wengi hawapingi huduma ya afya kwa wote kama wazo. Badala yake, wanahoji kama serikali inaweza kuaminiwa kusimamia fedha hizo kwa uwazi na uwajibikaji.
Kashfa za zamani za ufisadi katika taasisi za serikali, ununuzi wenye utata na huduma duni zimepunguza imani ya wananchi. Kutokana na hali hiyo, watu wengi wanaona kodi kubwa bila uwajibikaji wa taasisi kama unyonyaji badala ya mageuzi ya kijamii.
Mpito kutoka NHIF kwenda SHA pia ulikumbwa na changamoto kubwa za kiutendaji. Wagonjwa wengi walikabiliwa na ucheleweshaji, mkanganyiko na kukosa huduma wakati wa mabadiliko hayo, jambo lililosababisha kesi mahakamani na hasira za wananchi.
Hatimaye, High Court of Kenya iliingilia kati na kuthibitisha uhalali wa sheria ya huduma ya afya kwa wote, huku ikikosoa namna serikali ilivyotekeleza mabadiliko hayo kwa haraka bila maandalizi ya kutosha.
Mjadala wa afya nchini Kenya hivyo umefichua mvutano mkubwa wa kifalsafa: Je, universality inaweza kufanikiwa katika taifa ambalo wananchi hawana imani kamili na taasisi zake?
Pengine jambo muhimu zaidi katika mjadala huu ni changamoto yake dhidi ya siasa za kikabila.
Tangu uhuru, siasa za Kenya zimejengwa zaidi kupitia miungano ya kikabila. Jamii nyingi zimekuwa zikihukumu serikali kwa kuangalia kama “watu wao” wanapata nyadhifa, miradi au fursa za kiuchumi.
Mfumo huu umeimarisha kile kinachoitwa siasa za “shareholding ya kikabila”.
Universality inapinga moja kwa moja mantiki hiyo. Serikali ya kweli ya kijumla lazima isambaze rasilimali kwa misingi ya uraia na haki za kikatiba — si kwa misingi ya kabila, eneo au utii wa kisiasa.
Hapo ndipo Gen Z wa Kenya wameleta mabadiliko makubwa ya kisiasa.
Maandamano yaliyoongozwa na Gen Z dhidi ya Finance Bill hayakuwa tu maandamano dhidi ya kodi. Yalikuwa ishara ya kuzaliwa kwa utambulisho mpya wa kisiasa unaokataa ukabila na kuhamasisha haki za kiuchumi kwa wote, uwajibikaji na utawala wa kikatiba.
Kwa miongo mingi, wanasiasa waliweza kudhibiti wananchi kwa kuwagawa kikabila. Gen Z walivuruga mfumo huo.
Waandamanaji walijitambulisha kwa makusudi kama “tribeless” — yaani wasiofungamana na ukabila. Badala ya kuongozwa na viongozi wa kikabila au vyama vya kisiasa, maandamano yalienea kwa wakati mmoja katika kaunti nyingi nchini.
Kupitia TikTok, X, Instagram na WhatsApp, vijana waliweza kujipanga bila kutegemea wanasiasa wa jadi, wazee wa jamii au mitandao ya kikabila.
Madai yao yalikuwa ya kijumla:
Hii ilikuwa hatua kubwa ya mabadiliko ya kiitikadi katika siasa za Kenya. Mjadala haukuwa tena kuhusu ni kabila gani linatawala, bali kuhusu kama serikali inahudumia wananchi wote kwa haki.
Kilichoanza kama harakati za vijana kilikua haraka na kuwa mtazamo mpana wa kitaifa uliopewa jina la “Gen Zote”.
Kauli hiyo ilionyesha kwamba matatizo ya uchumi, ukosefu wa ajira, ufisadi na uongozi mbovu yanaathiri wananchi wote bila kujali kabila.
Kwa maana hiyo, Gen Z wa Kenya walibadilisha universalism kutoka kuwa dhana ya kitaaluma na kuifanya kuwa madai halisi ya kisiasa na kijamii.
Harakati hizo zimeanza kubadilisha namna wananchi wanavyotazama uongozi. Badala ya kuangalia tu ukabila, watu wengi sasa wanawapima viongozi kwa huduma, usimamizi wa uchumi, uwazi na kuheshimu katiba.
Hii haimaanishi kwamba siasa za kikabila zimekwisha. Mtandao wa kisiasa wa ukabila bado una nguvu kubwa nchini Kenya. Lakini mabadiliko ya kifikra miongoni mwa vijana yanaonekana kuwa makubwa na huenda yakadumu kwa muda mrefu.
Harakati za Gen Z nchini Kenya huenda zikawa ishara ya mwelekeo mpya barani Afrika.
Vijana wengi wa Afrika sasa wameunganishwa kupitia mitandao ya kijamii, wanafahamu mijadala ya kimataifa kuhusu demokrasia, na hawafungamani sana na siasa za kikabila kama vizazi vilivyopita.
Wakati huo huo, wanakabiliwa na changamoto zinazofanana:
Kutokana na hali hiyo, aina mpya ya ufahamu wa kisiasa wa Kiafrika inaanza kuibuka — ufahamu unaozingatia haki za kiraia za wote badala ya siasa za utambulisho wa kikabila.
Hii haimaanishi kwamba Afrika inaacha tamaduni zake za kijamii. Badala yake, inaonyesha kwamba kizazi kipya kinaamini serikali zinapaswa kuwahudumia wananchi wote kwa haki, uwazi na usawa.
Katika mazingira haya mapya, uhalali wa kisiasa unaweza kuanza kutegemea zaidi uwezo wa viongozi, uwajibikaji na haki ya kijamii badala ya hesabu za kikabila.
By Kwaela News Network (KNN) | Governance & Accountability The seven-day ultimatum issued to…
The days when political party waves and symbolism single-handedly determined election outcomes in Taita-Taveta…
The growing controversy surrounding the financial management of Taita Taveta County has taken another…
Perhaps one of the most ironic moments of Governor Andrew Mwadime's appearance before the…
Affected families in Mlambenyi, Golani and Mto Mwagodi face a February 2027 deadline as the…
During a Senate Public Finance Committee meeting, Taita Taveta Governor Andrew Mwadime, popularly known as…
Leave a Comment