Kufuma konkala Wadawida ndewerekoghe na wabaa sa weke Chifu (Chief) na weke Disii (D.C), wewibonyera nguma anduangi, ela werekoghe na waghosi wizighanagha iro mizi na kukaia na sharia rake. Waghosi wabaa wa iro mizi weduonekwa marina gha kijomba.
Sena Dawida erekoghe na wandu Wawuda, waja wilindiagha mizi rawo na werekoghe wikiwangwa vishingila kutambukilwa kwaro ni wandu wabaa wibonyagha nguma mizinyi ela sena ni wandu wa wuda.
Na awo werekoghe wanekwa ishima ibaa kwa wundu gholindia wandu na mizi wokoni.
Mwangeka wa Malowa orekoghe kishingila cha Dawida na sena ing’oni ja wuda, ing’oni kutambukilwa kwaro ni shujaa kwa lugha ya kiswahili
Mwangeka wa Malowa, odevalwa kifumbu cha Mwanda, mwaka ghwa Elifu imweri na maghana wunyanya na mirongo ina na iwi (1842), na odeka wafuma kwa kivalo cha weni Ngasu.
Orekoghe walowua Waka wadadu na marina ghawo gherekoghe sa huwu.
1. Muka wa imbiri, odeka ukiwangwa Zighe Mshote, na odeka wafuma kifumbu cha Mrughua, kibororo chiwangwagha Msidu.
2. Muka wa kawi, odeka ukiwangwa Mfwa Mwaghowa, ufumie kifumbu cha Bura, na kibororo ufumieghe cherekoghe chikiwangwa Kashinyi.
3. Muka wa kadadu, odeka ukiwangwa Mfwa Ndaghina na omoni, orekoghe wafuma kifumbu cha Mwanda, na sena ufumie kibororo chiwangwagha Njawuli.
Kufuma kwa awo waka wadadu, Mwangeka wa Malowa, ukarasimilwa kupata wana warandadu (6) yaani wadawana bana (4) na wai wawili (2)
Mchukuo uvalo mwaka ghwa Elifu imweri na maghana ikenda na mirongo ina na misanu (1945) orekoghe ukiwangwa Maurine Ari Chorongo, odeka ni Mfwa wa Mwaumba ela uo mghosi na omoni wasaghie wokoni
Mwangeka orekoghe loliloli ing’oni ja wuda na okoghe na majeshi gheduolindia andu kubaha koni, wei barabara ra zoghori kufuma Mackinoni, Taru, Maungu, Voi, Mwatate, Taveta hata Kilimanjaro mpaka Mombasa na andu kose.
Na iji wandu wa zoghori kufuma Mombasa sa Waarabu, werekoghe wikiidiria iro chia erekoghe ni suti, wishane kodi, naima wilekerelo wiide na sere.
Kwa huwo Mwangeka orekoghe mundu wa henga sio wei ni kishingila wa Dawida nao basi, sena agho majeshi gha Mwangeka na Mwangeka moni werekoghe wikija mtero na awo Waarabu na Waswahili wokoni. Kuja mtero kutambukilwa kwaro ni ukuja kuboisa wughenyi aghadi ya wandu wa Mwangeka na awo wabonyikazi wa zoghori, kwa chia yesesana na bagha ya waghenyi awo wikundane na sena ijo ilagho jadabonya wandu wikaie na wungara, kutesiana na sena kindo chimweri sa kidu na musi.
Ela majeshi gha Mwangeka wa Malowa ghedeka ghikizamia wandu wa zoghori wa Mombasa angu ndewerekundieghe kushana kodi na sena eduowonyera lumenyo lwa surukali lwa Sultani, Mmangi wa Isanga ja Mombasa iyo ngelo.
Eduoghorwa kedi Mwangeka wa Malowa orekoghe na vilingo kutambukilwa kwaro ni vilambo va ndighi ra wurughiti na nirereni rerekoghe rikimtesia, ngelo ra wuda.
Eduoghorwa wei maghanga ghake gherekoghe ghibirie kuchumba, kwa mfwano gheduobonya usewono ni wamaiza angu kubonya wamaiza wake wiwado ni nganju (kuja kufwa ganzi) na wilemo ni kughenda angu kulwa, sena eduoghorwa wei orekoghe na ndighi ebonya vifindiko (risasi) riwuye machi.
Wamwanda sena weduolwa na Waiwawi (Maasai) ngelo wechagha iwa ng’ombe rawo. Wa mwanda werekoghe wikitumia vilingo na kuwwada wamaiza wawo, sena yadazerwa kedi imbiri wiseghendie, wudenyi, werekoghe wikiocha makaji ghawo nao, uaghenda ukijiija achienyi, jikiaka modo, bado jiserimie, kwa huwo, Waiwawi (Maasai) wikeduowona huwu, weduolasa iseghe na kughora Wadawida ni wandu wizamie nandighi angu wadaja modo.
Ituku jimu majeshi gha Mwangeka wa Malowa, gherekoghe ghararia na ghikashambulia, karavani ya Mwaarabu umu uwangwagha Mohamed Bin Ali na kuwisoka mali rawo.
Na iyo ngelo cheni majeshi gha Waela ngoe yaani Waingereza werekoghe wapanga kucha Dawida na kusoka Wadawida mbuwa na kuwibonyera nguma aighu yawo, na sena wikikunda kujosa bendera yawo.
Sikokoni wichewadana na Sultani wa Mombasa chia imweri na majeshi ghake, wichelwa na majeshi gha Mwangeka wa Malowa.
Angu majeshi gha Mwangeka wa Malowa gherekoghe ghasoka Mohamed Bin Ali mali, ukifuma Bura, ukacha shitakia Mwangeka wa Malowa kwa Waela ngoe, nawo wikapata sababu elwa na majeshi gha Mwangeka wa Malowa. Angu Mohamed Bin Ali, M’bonyi biashara, orekoghe wazera Waela ngoe kedi odeka wakorongwa, na sikokoni Waingereza wichewusira wuda wikiwwadana mikonu na majeshi gha Sultani wa Mombasa.
Nikokoni wuda ghuchabuka aja Mwasange, kwa kibororo chiwangwagha Mlughi, kaavui na kifumbu cha Mrughua. Mwangeka wa Malowa na majeshi ghake wikalwa na awo Waingereza na majeshi gha Sultani, na awo Waela ngoe yaani Waingereza nawo wikalwa chia imweri na majeshi ghawo kwa ngelo ghwa mori mlazi.
Ahoeni Mwangeka wa Malowa, ukakunda kusima awo Wamaiza na kakoni M’baa wa agho majeshi gha Waingereza uwangwagha Kapteni Nelsoni, ukazera majeshi ghake ghileke ughu wuda kwa ngelo ndineri, eri widime kulola chia esima Mwangeka, kuidiria wandu wimanyire ngasu rake yaani sa iji koni orekoghe ukilwa na wikijipanga nicha wiwusire wuda sena.
Eduorumirilwa wei Kaptani Nelsoni oredumieghe washeki wamu na ijeshi jake, washeki kutambukilwa kwaro ni wandu welola na kumanya ngasu ra Mwangeka kwa wudenyi.
Awo wandu wikabusa kwa mghosi umu M’baa wa Bura uwangwagha Mbogholi wa Samaghembe. Uo mghosi ukahongwa kwa kunekwa magome na mali ni awo Waela ngoe hata ukadima wafunya ngasu rose ra wuda ra Mwangeka angu aho imbe, Mwangeka orekoghe wamghoria ngasu rose ra wuda.
Mbogholi wa Samaghembe ukafunya ngasu rose ra Mwangeka, worinyi hata kuwizera wei ndighi rake redeka kwa kiju chake na kedi, iji mundu uo ose, walasa icho kiju angu wachidunga na iwanu angu ifumu, Mwangeka wa Malowa wadafwa.
Na iyo niyo shekeria ya wandu wa Mwanda na Bura, kukaia na kurashana na kuchumbana kubaa na sena kwa ngelo ndacha cheni.
Kakoni Kaptani Nelsoni uchapata wuya na mwambori mlazi ghozoya ughu wuda sena.
Awo Waingereza wikazoya kujoka mghondinyi sena hata wikabusa kwa kibororo cha Mlughi, wikakora nyumba ra wandu na kubwaghwa wandu icho kisha na wokoni kunona mali ra wandu hata wiserekoghe wudenyi angu wabonya ilagho jojose iwiwi.
Sikokoni mdawida umu uwangwagha Isanga Iwishi wafumieghe kifumbu cha Mrughua wadawona huwo, ucheduma momu kwa majeshi gha Mwangeka aja Mwanda, ukighora wei wandu wa Bura na Mwashoti, werekoghe wavamilwa ni majeshi gha Waingereza.
Wa mwanda shwawori wikakutumbanya na kurwa maswagha ghawo gha wuda, wighendelwa na awo Waingereza na sena wikalola wuya kufuma kwa walaghui na warighiti.
Awa Walaghui na Waghanga wikawona ahoeni, korekoghe na ndasanya na ndengwa M’baa na wei wikawona Mwangeka ukibwaghwa wudenyi.
Ela Mwangeka ukakukumba ngolo, angu orekundieghe wandu wake na ndekundeghe wibwagho duu, ukashashira omoni na majeshi ghake wighende kuana nawo wilo wuda nawo chia imweri.
Iyo ngelo cheni Waingereza werekoghe, wikighenda cha Mrughua na angu Mwangeka orekoghe na walamu wake ahoeni na kichuku chake chose na longe iyo chia.
Mwangeka wa Malowa wikawwadana na kishingila chimu, mtini wake, nae orekoghe ukiwangwa Mnjala Ruma na majeshi ghawo, wikakwana sena wudenyi aja Mwashoti kwa kibororo chiwangwagha Mlughi, wikalwa chia imweri na Waela ngoe, Mwangeka ondawona majeshi ghake ghakunda simwa ndighi, nikokoni uchawilaghira wifume wudenyi, wikuvise kutini na ichia ukadumana wei majeshi ghamu, ghiredo kufuma Werugha, Wumingu na Mbale ela agho majeshi ghedekambira kuvika.
Majeshi gha Waingereza wikaka wikajoka, iro mghondi na kuchuria kulwa na Wadawida, na sikokoni Mwangeka uendawona huwu, nikokoni uchekufunya worinyi ulo nawo. Mruna wake, uwangwagha Mashika, orekoghe wamkania uselo chia imweri na awo Waingereza sa iji uzerelo koimbe ni Walaghui na Waghanga.
Ela Mwangeka ukadeda na lukaso, lumenyo na lukongodo lubaa, ukaghamba, wei, agho majeshi gha Waingereza, werekoghe ni waka waduu.
Majeshi ghake gherekoghe na ndana na mawanu, wikasea mghondinyi, wighende lwa na awo Waingereza na werekoghe na bunduki na risasi.
Kwa mzwana ghuzamie, aja Mwasange mvumunyi kwa Mndwa kijaghulu, Mwangeka ukalaswa mumbinyi na kifindiko (risasi) chimweri hata ukawuduka andonyi wori poto na ukafwa.
Majeshi ghake ghiendawona wei Mwangeka wabwaghwa, wikashinika tiki sa kipande cha Janeti wa Iyole, na wamu wikalegha rumiria ghaja wighiwonie ijo ituku
Agho majeshi gha Mwangeka, walazi wedebwaghwa na wamu kushoghonelwa na kuvavirwa mimbi yawo na kusighwa na vonda visewukagha naighu. Waingereza wikaiwa mifugho ra Wadawida na kuwinonia mali rawo.
Mwangeka odebwaghwa mwaka ghwa Elifu imweri na maghana wunyanya na mirongo ikenda na iwi (1892) orekoghe uduagha mtini kwa miaka yake ebonya nguma Dawida, angu orekoghe na miaka mirongo misanu (50) tu.
Luma ya Mwangeka kubwaghwa, mtini wake Mnjala Ruma, ukangilwa ni kiture, ukazera majeshi ghake ghiwuya, Mwanda na ukachuria kuwizera, wei wifume nyumbenyi kwawo, eri wighende kuvisa kwa mbanga ra mbaramghondi, akosi ya lwala lwa Vuria, angu erekoghe kuangue kulindia awo wandu, iji wekoghe mbangenyi.
Ahoeni niko Mnjala Ruma, uchewizera kedi ing’oni jawo ja wuda, Mwangeka wamerie kubwaghwa ni majeshi gha Waingereza
Na awo Waingereza, wikaghenda na muwi ghwa Mwangeka.
Eduorumirilwa wei, wededema chongo chake eri kuenjere wabaa wawo sa wushahidi, kedi loli wabwaghie Mwangeka.
Wandu wa Mwanda wikajokwa ni machu na chunguya ela wikazerwa, wisakelila eri wamaiza, wisakemanya andu wikuvisire, ela wikalemwa na wikakema kwa lwaka lubaa aho mbangenyi, wikilila sa huwu:
Woo…. woo……. woo na ikabonya iyo mbanga kufunya lwaka lubaa na ikabonya mwangwi kutambukilwa kwaro ni echo kwa lugha ya Kijomba.
Hata idimeni, ndediichi, awa Waingereza ngera widemrika Mwangeka angu wabonyere mumbi ghwake wada
Ela Mwangeka odeka ing’oni ibaa ja wuda Dawida na hata idanaa, Dawida ndewichepata mndungi sa Mwangeka wa Malowa.
Na kufuma ija ngelo Mwangeka ubwaghilo, nikokoni Waingereza wikazoya kubonya nguma Mwanda na kusoka Wadawida mbuwa rawo na surukali yawo Dawida na kujosa bendera yawo na Wadawida wikakaia aisi yawo wikiwunjwa wazumba na kukoronga kubaa.
Wamishinari wa Ufaransa, niwo wichepatanisha Wadawida na Waingereza hata niwo washahidi, wiwonie Waingereza wikiwoka kubonya nguma Dawida, wikiwokeria aja Bura, mwaka ghwa Elifu imweri na maghana wunyanya na mirongo ikenda na iwi (1892).
Na awo wabonyi biashara wa Mombasa wa Sultani, wiendamanya Mwangeka wafwa, wikazoya kughora wei wilipo, kwa wundu ghwa rija mali rawo, werekoghe walaghasha ngelo Mwangeka orekoghe umweri wa vishingila va Dawida, aho Mwanda niko okoghe m’baa wa iro mizi rose.
Mwandiki ni Fred Mmbololo @2026
By Kwaela News Network (KNN) | Governance & Accountability The seven-day ultimatum issued to…
The days when political party waves and symbolism single-handedly determined election outcomes in Taita-Taveta…
The growing controversy surrounding the financial management of Taita Taveta County has taken another…
Perhaps one of the most ironic moments of Governor Andrew Mwadime's appearance before the…
Affected families in Mlambenyi, Golani and Mto Mwagodi face a February 2027 deadline as the…
During a Senate Public Finance Committee meeting, Taita Taveta Governor Andrew Mwadime, popularly known as…
Leave a Comment